Zamanın Taksimi ve Tarihin Dönemlendirilmesi

İnsanlar geçmişlerini düzene sokmak için asır, çağ ve devir gibi terimler kullanırlar. Takvim ise insanların yaşadıkları anı belirleyebilme isteğinden doğmuş bir araçtır ve zaman belirlemede kullanılır.

Yazının keşfi tarihin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu nedenle yazıdan önceki zamanlar tarih öncesi dönem, yazıdan sonraki zamanlar ise tarihi dönemler olarak adlandırılmıştır. Olayları daha kolay incelemek için tarihçiler tarihi belirli çağlara ayırmışlardır.

Farklı toplumlar kendi tarihlerindeki önemli olayları dönemlendirme yaparken esas almıştır. Batı toplumları genellikle kendi tarihsel gelişimlerini (kölelik, feodalizm, kapitalizm gibi) dikkate almıştır. Avrupalı olmayan milletler ise ancak Avrupa coğrafyasını ve tarihini etkilediklerinde (Kavimler Göçü veya İstanbul'un fethi gibi) bu dönemlendirmede yer alabilmişlerdir.

Bunu biliyor muydun? Tarihçiler, tarihi dönemlere ayırırken kendi kültürlerini merkeze alırlar. Bu yüzden aynı zaman dilimi için dünya üzerindeki farklı kültürlerde farklı dönemlendirmeler görebilirsin!

Takvim Sistemleri

İnsanlık yaklaşık 6000 yıldır zamanı gün, hafta, ay ve yıl gibi belirli periyotlara bölerek algılamış ve hayatını düzenlemek için takvimler kullanmıştır. Sümerler, Babiller, Mısırlılar, Yunanlar, Türkler ve daha pek çok millet kendi takvimlerini geliştirmiştir.

Takvimler temelde iki esasa dayalı olarak hazırlanmıştır: Güneş yılı ve Ay yılı. Güneş yılı, dünyanın güneş etrafındaki bir tam dönüşü olan 365 gün 6 saati temel alır ve ilk kez Mısırlılar tarafından kullanılmıştır. Ay yılı ise ayın dünya etrafındaki 12 tam dönüşü olan 354 günü esas alır ve ilk olarak Sümerler tarafından kullanılmıştır.

Türkler tarih boyunca çeşitli takvimler kullanmışlardır. 12 Hayvanlı Türk Takvimi en eski Türk takvimidir ve Hunların bozkır kültürünü yansıtır. Her ay bir hayvanla anılır, 12 ay vardır ve İslam öncesi dönemde kullanılmıştır. Uygurlar tarafından bulunan bu takvim, güneş yılına (365 gün) göre hesaplanmış ve Takvim-i Türki veya Sal-i Türki adlarıyla bilinir. Bu takvim Çin ve Tibet'te de kullanılmıştır.

İlginç not: Bozkırda yaşayan Türkler, doğayla iç içe oldukları için takvimlerinde hayvan isimlerini kullanmışlardır. Bu, onların doğayla olan sıkı bağlarını gösterir!

Türklerin Kullandığı Takvimler ve Yüzyıl Hesaplaması

Hicri Takvim, Müslüman Türklerin en uzun süre kullandığı takvimdir. Hz. Muhammed'in Hicret'ini (622) başlangıç olarak alır ve Hz. Ömer zamanında kullanılmaya başlanmıştır. Ay yılı esasına göre 354 günlük bir sistemdir.

Celali Takvimi sadece Selçuklular tarafından kullanılmıştır. Sultan Melikşah'ın emriyle Ömer Hayyam tarafından hazırlanan bu takvim, güneş yılı esasına dayanır ve başlangıcı 1079'dur. Rumi Takvim ise Osmanlılara özgüdür. I. Mahmut döneminde mali işler için oluşturulmuş, başlangıcı Hicret olan ama güneş yılı esasına (365 gün) dayalı bir takvimdir.

Miladi Takvim, bugün kullandığımız takvimdir ve Türkiye'de 26 Aralık 1925'te kabul edilmiştir. Hz. İsa'nın doğumunu başlangıç kabul eden bu takvim, güneş yılı esasına (365 gün 6 saat) dayanır. Kökeni Mısırlılara dayanan bu takvimi Romalılar geliştirmiş ve Papa XIII. Gregorius son şeklini vermiştir.

Yüzyıl hesaplamasında, her 100 yıl "bir asır" olarak adlandırılır. 1-2 basamaklı sayılar I. yüzyıldır. 3 basamaklı tarihlerde yüzler basamağına 1 eklenir. 4 basamaklı tarihlerde ise binler ve yüzler basamağındaki iki basamaklı sayıya 1 eklenir. Örneğin, 1453'teki İstanbul'un Fethi, XV. (15.) yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşmiştir.

Önemli ipucu: M.Ö. tarihlerde rakam büyüdükçe olay bizden uzaklaşır, M.S. tarihlerde ise rakam büyüdükçe olay bize yaklaşır. Bu ilkeyi hatırlarsan tarih zaman çizelgelerini daha kolay anlayabilirsin!